Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt xảy ra như thế nào? Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt, bệnh phổ biến nhưng bị hiểu sai 

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt là bệnh rất phổ biến ở nam giới trung niên và cao tuổi. Đây không phải ung thư, nhưng gây ảnh hưởng đến chất lượng sống (tiểu đêm, tiểu khó) và có thể dẫn đến biến chứng ở bàng quang, thận nên việc hiểu đúng về bệnh rất quan trọng 

Dù không phải ung thư, căn bệnh này vẫn ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề đến chất lượng sống, chức năng bàng quang và thận. Bệnh này là do sự phát triển không phải ung thư của các tế bào tuyến tiền liệt, thường đi kèm với sự mất cân bằng hormone theo tuổi tác, chứ không phải ung thư tuyến tiền liệt. 

Tuyến tiền liệt bình thường, nền tảng cần biết

Tuyến tiền liệt bình thường là cơ quan nhỏ ở nam giới, nằm dưới bàng quang có vai trò quan trọng trong sinh sản và bài tiết nước tiểu. Do đó nắm vững thông tin liên quan đến tuyến tiền liệt là cách tốt nhất bảo vệ bộ phận tuyến tiền liệt nói riêng và toàn bộ cơ thể sức khỏe nói chung.

Tuyến tiền liệt là gì?

Tuyến tiền liệt là một tuyến sinh dục nam, nằm ngay dưới bàng quang. Bao quanh đoạn đầu của niệu đạo (ống dẫn nước tiểu), có chức năng chính:

• Sản xuất dịch tuyến tiền liệt – thành phần quan trọng của tinh dịch

• Giúp tinh trùng sống và di chuyển tốt hơn

• Vì nằm “ôm sát” niệu đạo, bất kỳ sự thay đổi kích thước nào của tuyến tiền liệt đều ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi tiểu

Kích thước, vị trí tuyến tiền liệt nằm ở đâu

• Ở nam giới khỏe mạnh: kích thước khoảng 15 - 20g ở tuổi 20

• Giai đoạn 30 - 45 tuổi: kích thước thường ổn định ~20g

• Thể tích thường < 30ml

• Từ sau 40 - 45 tuổi, nhiều tuyến tiền liệt bắt đầu lớn dần, nhưng không phải ai cũng có triệu chứng ngay

Quá trình lớn lên bất thường của tế bào tuyến tiền liệt

Quá trình lớn lên bất thường của tuyến tiền liệt thường được gọi là tăng sinh  lành tính tuyến tiền liệt (BPH). Sự tăng kích thước không phải ung thư, phổ biến ở nam giới lớn tuổi, chèn ép niệu đạo gây tiểu khó, tiểu đêm, tiểu không hết. Trong khi ung thư tuyến tiền liệt là sự phát triển bất thường, mất kiểm soát tế bào, có thể chậm hoặc nhanh, di căn, nguy hiểm hơn. Ngoài ra còn có viêm tuyến tiền liệt, thường do vi khuẩn, gây đau, tiểu buốt, có thể có máu. 

Bắt đầu từ vùng chuyển tiếp (Transition Zone)

Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt thường xảy ra chủ yếu ở vùng chuyển tiếp, là vùng nằm sát niệu đạo. Ngược lại, ung thư tuyến tiền liệt thường khởi phát ở vùng ngoại vi (vùng vỏ bên ngoài). 

Đây là lý do tăng sinh tuyến tiền liệt thường gây rối loạn tiểu tiện sớm (do chèn ép niệu đạo ngay lập tức), trong khi ung thư giai đoạn đầu có thể tiến triển mà không có triệu chứng rõ rệt.

Vai trò của nội tiếp tố, nguyên nhân cốt lõi 

Khi nam giới đến tuổi trung niên (thường từ 40-50 tuổi trở lên), nội tiết tố nam thay đổi một cách âm thầm, lặng lẽ, không có dấu hiệu rõ rệt ngay lập tức.

• Lượng testosterone (hormone nam chính trong máu, giúp duy trì sức khỏe, cơ bắp, ham muốn...) giảm dần theo năm tháng, giống như pin máy cứ yếu đi từ từ.

• Nhưng Dihydrotestosterone (DHT) một phiên bản siêu mạnh được tạo ra từ testosterone ngay bên trong tuyến tiền liệt vẫn duy trì nồng độ cao ở đó, dù testosterone trong máu đã giảm.

Kết quả là tuyến tiền liệt bắt đầu to lên dần dần (gọi là phì đại lành tính, không phải ung thư), chèn ép ống dẫn nước tiểu, gây ra các triệu chứng khó chịu như tiểu đêm nhiều lần, tiểu khó khởi đầu, dòng tiểu yếu hoặc nhỏ giọt.

Hậu quả trực tiếp của sự phì đại 

Khi tuyến tiền liệt to dần và kéo dài nhiều năm mà không được kiểm soát, nó sẽ gây ra một chuỗi vấn đề nối tiếp nhau, ảnh hưởng không chỉ riêng tuyến tiền liệt mà toàn bộ hệ tiết niệu (bàng quang, niệu đạo, thận). Hậu quả là:

1. Ống dẫn nước tiểu (niệu đạo) bị chèn ép trực tiếp

Dòng tiểu yếu, nhỏ giọt, ra ít một.

Tiểu khó, phải rặn mạnh mới ra, đứng lâu mà chưa hết.

2. Bàng quang phải "làm việc quá sức" để đẩy nước tiểu ra

Thành bàng quang dày lên (giống cơ bắp tập gym quá tải).

Mất dần độ đàn hồi, không co giãn tốt nữa.

3. Bàng quang không đẩy hết nước tiểu ra ngoài

Nước tiểu tồn dư

Dễ hình thành sỏi bàng quang hoặc sỏi thận.

Nặng hơn nữa: Áp lực dồn ngược lên thận, lâu ngày gây suy thận.

Phân độ tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt trên siêu âm

Tuyến tiền liệt của nam giới khỏe mạnh thường có trọng lượng 20-30 gam, tương đương với thể tích khoảng 20-30 ml. Tuy nhiên, từ 40 tuổi trở đi, tuyến tiền liệt có thể tăng kích thước nhẹ, đặc biệt là ở những người bị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH).

• Bình thường (ở nam trẻ khỏe): Khoảng 20–30ml

• Phì đại rõ rệt: Trên 40ml là đã to bất thường

• Phân độ mức độ phì đại thường dùng trên siêu âm

• Nhẹ: Dưới 30ml 

• Trung bình: 30 - 80ml 

• Nặng: Trên 80ml 

Kích thước tuyến tiền liệt không tỷ lệ thuận hoàn toàn với mức độ triệu chứng. Có người tuyến 40 m nhưng tiểu rất khó chịu, đêm dậy nhiều lần, phải rặn mãi. Ngược lại có người tuyến to 80ml thậm chí hơn nhưng vẫn tiểu bình thường, chịu đựng tốt, ít triệu chứng. Đây là nhận thức sai lầm phổ biến vì nhiều người vẫn nghĩ "tuyến to lắm mới khổ", nên chủ quan khi siêu âm. Thực tế, triệu chứng mới là cái quyết định cần điều trị sớm hay chưa, chứ không phải con số kích thước.

Triệu chứng rối loạn tiểu tiện thường gặp

Rối loạn tiểu tiện thường gặp được chia thành 2 nhóm chính: Nhóm kích thích (liên quan đến lưu trữ nước tiểu) và nhóm tắc nghẽn (liên quan đến tống xuất nước tiểu). Nhóm kích thích bao gồm tiểu nhiều lần, tiểu gấp và tiểu đêm, gây khó chịu do bàng quang bị kích thích bất thường.

Nhóm kích thích

Nhóm này xảy ra khi bàng quang quá nhạy cảm, dẫn đến nhu cầu tiểu đột ngột và thường xuyên. Các triệu chứng chính là tiểu gấp (cảm giác buồn tiểu khẩn cấp, khó nhịn), tiểu nhiều lần.

Nhóm tắc nghẽn

Nhóm còn lại bao gồm tiểu khó (dòng tiểu yếu, ngắt quãng), tiểu lâu, rặn tiểu và cảm giác tiểu không hết. Những triệu chứng này thường do tắc nghẽn đường tiểu, như tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt hoặc sỏi bàng quang, sỏi niệu đạo.

Đa số bệnh nhân rối loạn tiểu tiện gặp cả hai nhóm triệu chứng (kích thích và tắc nghẽn), nhưng thường bỏ qua giai đoạn đầu, chủ yếu là các dấu hiệu kích thích nhẹ như tiểu nhiều lần hoặc tiểu gấp vì thế dẫn đến bệnh tiến triển nặng hơn.

Cần làm gì khi tế bào tuyến tiền liệt bắt đầu phì đại?

Đi khám ngay: Khi có triệu chứng tiểu tiện bất thường (tiểu nhiều lần, tiểu đêm, tiểu khó, dòng yếu, tiểu không hết) để bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân.

Điều chỉnh lối sống: Hạn chế uống nhiều nước buổi tối, giảm cà phê, trà đặc, rượu bia, không nhịn tiểu, vận động đều và kiểm soát cân nặng để giảm tiểu đêm, tiểu gấp.​

Tuân thủ điều trị: Nếu được kê thuốc (giãn cơ cổ bàng quang, thuốc làm nhỏ tuyến tiền liệt), cần dùng đều và tái khám đúng hẹn, phẫu thuật chỉ đặt ra khi thuốc không hiệu quả hoặc có biến chứng tắc nghẽn nặng.

Khi nào cần tầm soát 

Nam giới từ 40 tuổi trở lên có tiểu đêm, tiểu nhiều kéo dài, nên đi khám và làm các xét nghiệm cơ bản (khám trực tràng, siêu âm, PSA) để tầm soát sớm bệnh lý tuyến tiền liệt.​

Người có tiền sử gia đình bệnh tuyến tiền liệt thuộc nhóm nguy cơ cao, càng nên tầm soát sớm từ khoảng 40 - 45 tuổi, không cần chờ đến 50 tuổi.​

Đặc biệt, không cần chờ nặng mới khám, chỉ cần có tiểu đêm, tiểu nhiều, tiểu khó, tia tiểu yếu kéo dài vài tuần là đã có lý do chính đáng để kiểm tra  phát hiện sớm thường điều trị đơn giản hơn, ít biến chứng hơn rất nhiều.

Các phương pháp chẩn đoán phổ biến

Các phương pháp chẩn đoán rối loạn tiểu tiện và tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt phổ biến bao gồm thăm khám trực tràng, siêu âm và xét nghiệm PSA, giúp phát hiện sớm mà không đau đớn nhiều.

1. Thăm khám trực tràng

Bác sĩ dùng ngón tay đeo găng bôi trơn thăm qua hậu môn để sờ tuyến tiền liệt, đánh giá sơ bộ kích thước (phì đại bao nhiêu), mật độ (mềm hay cứng, gồ ghề) và độ đau. Phương pháp này nhanh,  giúp phân biệt tăng sinh lành tính với nghi ngờ ung thư mà không cần thiết bị phức tạp.

2. Siêu âm tuyến tiền liệt

Siêu âm qua bụng hoặc qua hậu môn giúp đo chính xác thể tích tuyến tiền liệt (thường >30ml là phì đại) và lượng nước tiểu tồn dư sau tiểu (nếu >50ml thì có tắc nghẽn).

3. Xét nghiệm PSA

PSA đo protein do tuyến tiền liệt tiết ra trong máu, giúp sàng lọc và phát hiện sớm ung thư tuyến tiền liệt. Đây chỉ là công cụ sàng lọc, không "khẳng định ung thư" vì PSA tăng cũng do viêm, nhiễm trùng hoặc hoạt động mạnh, nên cần kết hợp khám và siêu âm mới quyết định  làm thêm xét nghiệm khác như MRI hay sinh thiết tuyến tiền liệt.

Lộ trình điều trị từ thuốc đến phẫu thuật

Lộ trình điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt bắt đầu từ nội khoa ( dùng thuốc) và phẫu thuật khi có chỉ định.

Điều trị nội khoa

Thuốc giãn cơ cổ bàng quang (alpha-blocker như alfuzosin hay tamsulosin): Giảm triệu chứng tiểu gấp, tiểu khó nhanh chóng trong 1-2 tuần, không làm nhỏ tuyến nhưng cải thiện dòng tiểu.​
Thuốc ức chế DHT (5-alpha reductase inhibitor như dutasteride): Làm teo tuyến tiền liệt 20-30% sau 6 tháng,có thể dùng lâu dài cho tăng sinh từ mức độ trung bình đến nặng.

Điều trị ngoại khoa (TURP)

Khi điều trị thuốc thất bại, bí tiểu lặp lại, tồn dư nước tiểu >100ml hoặc biến chứng (sỏi bàng quang, suy thận),... thì TURP (cắt đốt nội soi qua niệu đạo) là tiêu chuẩn vàng kinh điển: Nội soi qua đường niệu đạo cắt bỏ phần tuyến thừa, thời gian nằm viện 4 đến 5 ngày, cải thiện 80 - 90% triệu chứng, ít biến chứng. Hiện nay có một số phương pháp mới và mang lại hiệu quả cao như bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser Holmium ( HoLEP)