Phì đại tuyến tiền liệt lành tính: dấu hiệu, khi nào cần điều trị

Bạn đứng trước bồn tiểu lâu hơn trước khi dòng nước bắt đầu chảy. Không đau, không gì bất thường để kể, chỉ là chờ lâu hơn một chút so với vài năm trước. Dòng tiểu cũng không còn mạnh như trước, và đôi khi bạn có cảm giác chưa tiểu hết dù vừa đi xong.

Bạn không kể chuyện này với ai, vì nó không giống một triệu chứng, nó giống một dấu hiệu tuổi tác bình thường. Nhưng nếu để ý kỹ, bạn cũng thấy mình dậy đi tiểu ban đêm nhiều hơn, và đôi khi buồn tiểu đến mức phải đi ngay.

Phì đại tuyến tiền liệt lành tính là tình trạng tuyến tiền liệt to dần theo tuổi, gây chèn ép lên đường tiểu. Đây không phải ung thư, và bản thân việc tuyến tiền liệt to lên không đồng nghĩa với việc phải điều trị ngay. Mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt của bạn quan trọng hơn kích thước tuyến tiền liệt đo được trên siêu âm.

Nếu bạn hoàn toàn không tiểu được, tiểu ra máu, sốt kèm đau vùng bụng dưới hoặc lưng, hãy đi khám ngay, không cần đọc hết bài này trước.

Với phần lớn trường hợp còn lại, bài viết này giúp bạn hiểu triệu chứng thường gặp, vì sao không nên tự kết luận chỉ từ cảm giác, và các hướng xử lý tuỳ theo mức độ ảnh hưởng.

Phì đại tuyến tiền liệt lành tính là gì

Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ nằm ngay dưới bàng quang, bao quanh niệu đạo, đoạn ống dẫn nước tiểu ra ngoài. Theo tuổi, tuyến này có xu hướng to dần ở phần lớn nam giới. Khi to lên, nó có thể chèn ép niệu đạo, khiến dòng nước tiểu bị cản trở.

Đây là một quá trình lành tính, khác hoàn toàn với ung thư tuyến tiền liệt, dù hai tình trạng có thể có một số triệu chứng chồng lấp nên cần được phân biệt bằng thăm khám, không phải bằng cảm giác.

Triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của phì đại tuyến tiền liệt thường chia làm hai nhóm.

Nhóm triệu chứng do tắc nghẽn: dòng tiểu yếu hơn, phải rặn hoặc chờ lâu mới bắt đầu tiểu được, tiểu ngắt quãng, cảm giác chưa tiểu hết sau khi đã đi xong.

Nhóm triệu chứng do kích thích: tiểu nhiều lần trong ngày, tiểu gấp, tiểu đêm nhiều lần.

Một người có thể chỉ gặp một nhóm, hoặc gặp cả hai. Mức độ triệu chứng không phải lúc nào cũng tương ứng với kích thước tuyến tiền liệt đo được, một tuyến không quá to vẫn có thể gây triệu chứng rõ nếu vị trí chèn ép bất lợi.

Vì sao không nên tự kết luận chỉ từ cảm giác

Tiểu đêm, tiểu yếu hay tiểu gấp cũng có thể đến từ những nguyên nhân khác: bàng quang tăng hoạt, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, đái tháo đường chưa được kiểm soát, hoặc tác dụng phụ của một số thuốc đang dùng. Cùng một cảm giác có thể xuất phát từ nhiều hướng khác nhau, và hướng xử lý cho mỗi nguyên nhân không giống nhau.

Đây là lý do một buổi khám thường không dừng lại ở việc hỏi triệu chứng, mà cần thêm một vài đánh giá để phân biệt rõ nguyên nhân trước khi bàn tới hướng xử lý.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

Phần lớn trường hợp phì đại tuyến tiền liệt không phải cấp cứu, nhưng một số dấu hiệu nên được khám ngay.

Hoàn toàn không tiểu được, cảm giác rất buồn tiểu nhưng không đi được. Tiểu ra máu, dù chỉ một lần. Sốt kèm đau vùng bụng dưới hoặc thắt lưng. Đau khi tiểu kéo dài kèm ớn lạnh. Sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân.

Những dấu hiệu này không nói lên một chẩn đoán cụ thể, chỉ nói rằng cần có người khám trực tiếp, càng sớm càng tốt.

Buổi khám thường đánh giá những gì

Buổi khám ban đầu thường bắt đầu bằng hỏi kỹ về mức độ ảnh hưởng của triệu chứng tới sinh hoạt, thường qua một bộ câu hỏi chuẩn hoá quốc tế gọi là thang điểm IPSS, giúp lượng hoá mức độ nhẹ, trung bình hay nặng thay vì chỉ dựa vào cảm giác mô tả bằng lời.

Sau đó là khám lâm sàng, có thể kèm xét nghiệm PSA để hỗ trợ phân biệt với các nguyên nhân khác, siêu âm để đánh giá kích thước tuyến tiền liệt và lượng nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu, và trong một số trường hợp là đo tốc độ dòng tiểu. Không phải ai cũng cần làm đủ tất cả các đánh giá này, việc chỉ định tuỳ vào mức độ triệu chứng và bệnh cảnh của từng người.

Hướng xử lý tuỳ theo mức độ

Với triệu chứng nhẹ, ít ảnh hưởng sinh hoạt, hướng thường bắt đầu từ theo dõi và điều chỉnh một số thói quen: giảm lượng dịch uống vào buổi tối, hạn chế caffeine và rượu bia, tránh nhịn tiểu lâu.

Với triệu chứng trung bình, có thể cân nhắc thêm nhóm thuốc giúp giãn cơ vùng cổ bàng quang để dòng tiểu dễ dàng hơn, hoặc nhóm thuốc giúp thu nhỏ tuyến tiền liệt theo thời gian, tuỳ đặc điểm từng người. Việc lựa chọn nhóm thuốc nào, liều ra sao, cần được bác sĩ quyết định dựa trên bệnh cảnh cụ thể, không nên tự dùng theo kinh nghiệm người khác.

Với triệu chứng nặng, ảnh hưởng rõ tới chất lượng sống, hoặc khi đã có biến chứng như bí tiểu tái diễn, nhiễm khuẩn tái phát hay ảnh hưởng chức năng thận, các phương pháp can thiệp như cắt đốt nội soi qua niệu đạo, bóc tách bằng laser, hoặc các kỹ thuật ít xâm lấn hơn có thể được cân nhắc. Mỗi phương pháp có ưu nhược điểm khác nhau về thời gian hồi phục, hiệu quả lâu dài và ảnh hưởng tới chức năng tình dục, nên được bàn cụ thể với bác sĩ dựa trên tình trạng của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Phì đại tuyến tiền liệt có phải là ung thư không?+

Không. Đây là một quá trình lành tính liên quan tới tuổi tác. Tuy nhiên một số triệu chứng có thể giống nhau, nên cần được phân biệt bằng thăm khám và xét nghiệm phù hợp.

Bao nhiêu tuổi thì cần bắt đầu để ý?+

Tình trạng này phổ biến hơn theo tuổi, thường được nhắc tới từ sau bốn mươi lăm đến năm mươi tuổi, nhưng thời điểm cần khám phụ thuộc vào khi nào triệu chứng bắt đầu ảnh hưởng sinh hoạt, không phụ thuộc một mốc tuổi cố định.

Tiểu đêm nhiều có chắc là do tuyến tiền liệt không?+

Không chắc. Tiểu đêm có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau, và cần được đánh giá riêng để xác định đúng nguyên nhân trước khi chọn hướng xử lý.

Có cần điều trị ngay khi phát hiện tuyến tiền liệt to trên siêu âm không?+

Không nhất thiết. Mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt của bạn quan trọng hơn con số đo được. Nhiều trường hợp chỉ cần theo dõi định kỳ.

Điều trị bằng thuốc có phải dùng suốt đời không?+

Tuỳ đáp ứng và diễn tiến của từng người. Đây là điều nên được trao đổi cụ thể với bác sĩ đang theo dõi bạn, không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp.