Một người đàn ông thấy mệt, tiểu đêm vài lần, lưng hơi mỏi. Anh mở điện thoại và chỉ trong vài phút đã nhận được hàng loạt lời khuyên:
“Thận yếu thì uống nước này.”
“Gan nóng thì ăn món kia.”
“Bàng quang yếu thì dùng loại lá nọ.”
Những lời khuyên ấy hấp dẫn vì chúng làm một việc rất giỏi: biến sự bất an mơ hồ thành một câu chuyện đơn giản. Một cơ quan đang “yếu”, một món ăn sẽ “bổ” nó. Ta có cảm giác mình đã hiểu chuyện gì đang xảy ra và đã có việc để làm ngay sáng hôm sau.
Nhưng chính sự đơn giản ấy khiến lời khuyên gần như không thể áp dụng nghiêm túc.
“Yếu” là một cảm giác, không phải chẩn đoán
Trong y khoa, không có một bệnh thống nhất gọi là “thận yếu”.
Một người có thể đang giảm chức năng lọc của thận, có đạm trong nước tiểu, sỏi gây tắc nghẽn, nhiễm trùng, tổn thương do thuốc, bệnh cầu thận hoặc đơn giản chỉ đang thiếu nước tạm thời. Những tình trạng này khác nhau về nguyên nhân, mức độ nguy hiểm và cách xử lý.
Y học định nghĩa bệnh thận mạn bằng những bất thường về cấu trúc hoặc chức năng thận tồn tại ít nhất ba tháng; việc đánh giá dựa trên nguyên nhân, mức lọc cầu thận và albumin niệu. Muốn tìm nguyên nhân còn phải xem bệnh sử, thuốc đang dùng, khám lâm sàng, xét nghiệm, hình ảnh và đôi khi cả mô bệnh học hoặc di truyền. Chỉ một chữ “yếu” đã xóa mất gần như toàn bộ những thông tin quyết định điều trị.
“Gan yếu” cũng vậy.
Men gan tăng có thể liên quan đến rượu, gan nhiễm mỡ do chuyển hóa, viêm gan virus, thuốc, thảo dược, tắc mật, bệnh tự miễn hoặc nhiều nguyên nhân khác. Vì thế, cách tiếp cận của chuyên ngành gan mật bắt đầu bằng bệnh sử, lượng rượu, thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, nguy cơ viêm gan, bệnh chuyển hóa, khám lâm sàng, xét nghiệm và siêu âm — chứ không bắt đầu bằng việc chọn một loại nước “mát gan”. (AASLD)
“Bàng quang yếu” còn mơ hồ hơn. Người bệnh có thể tiểu gấp do bàng quang tăng hoạt, tiểu khó do tắc nghẽn đường tiểu, tiểu nhiều vì đái tháo đường, tiểu đêm do ngưng thở khi ngủ, phù hai chân, uống nhiều nước buổi tối hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu. Nhiễm trùng, sỏi và tổn thương đường tiết niệu cũng có thể tạo ra những triệu chứng gần giống nhau. Các bác sĩ cần đánh giá bệnh sử, khám và xét nghiệm nước tiểu trước khi quyết định hướng xử trí; điều chỉnh dịch uống hay caffeine chỉ là một phần trong nhiều lựa chọn, không phải công thức chung cho mọi người. (AUA)
Khi chưa biết mình đang gặp vấn đề gì, câu hỏi “ăn gì để tốt cho cơ quan đó?” thường đến quá sớm.
Một món ăn không biết nó phải đi “chữa” cơ quan nào
Ta thường hình dung thức ăn giống như một bưu kiện: atiso được gửi đến gan, một loại trà được gửi đến thận, còn hạt hay lá nào đó tìm đường xuống bàng quang.
Cơ thể không vận hành như vậy.
Thức ăn được tiêu hóa, hấp thu, chuyển hóa và tham gia vào nhiều hệ thống cùng lúc. Tác động của nó phụ thuộc vào liều lượng, tổng khẩu phần, chức năng thận và gan, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, tuổi, khối cơ và tình trạng dinh dưỡng. Một món ăn hiếm khi có khả năng “nhắm trúng” một cơ quan theo cách quảng cáo mô tả.
Điều tốt với người này đôi khi lại không phù hợp với người khác.
Một người khỏe mạnh có thể ăn nhiều rau quả giàu kali mà không gặp vấn đề. Nhưng với một số bệnh nhân suy thận có tăng kali máu, việc uống thêm những loại nước ép được quảng cáo là “thanh lọc thận” có thể làm tình hình phức tạp hơn.
Ngược lại, cũng không thể khuyên mọi người bệnh thận phải kiêng kali, kiêng đạm hoặc kiêng gần như mọi thứ. Bác sĩ nhấn mạnh rằng việc điều chỉnh natri, kali, phospho và protein phải dựa trên nhu cầu cá nhân, giai đoạn bệnh thận và các bệnh đi kèm. Người lớn tuổi có suy mòn hoặc mất cơ có thể cần mục tiêu dinh dưỡng khác hẳn một người trẻ đang ăn quá nhiều protein.
Với bệnh gan cũng có nghịch lý tương tự. Nhiều người nghe “gan yếu” liền kiêng thịt, kiêng đạm, ăn thật thanh đạm. Nhưng ở người xơ gan có mất cơ, ăn thiếu protein có thể làm suy dinh dưỡng và yếu đi nhanh hơn; hướng dẫn thế giới thường nhấn mạnh việc bảo đảm đủ năng lượng và protein phù hợp thay vì kiêng khem vô điều kiện. (AASLD)
Một lời khuyên không hỏi người nghe đang mắc bệnh gì, ở giai đoạn nào, xét nghiệm ra sao và đang dùng thuốc gì thì chưa phải là lời khuyên sức khỏe. Nó gần với một câu quảng cáo được viết dưới hình thức y khoa.
“Có tác dụng sinh học” chưa đồng nghĩa với “chữa được bệnh”
Đây là điểm mạng xã hội thường làm mờ đi.
Một loại trà có thể làm tăng lượng nước tiểu. Điều đó không chứng minh nó giúp phục hồi chức năng lọc của thận.
Một thực phẩm có chất chống oxy hóa. Điều đó không có nghĩa nó đảo ngược được xơ gan.
Một đồ uống khiến người bệnh đi tiểu nhiều hơn. Điều đó càng không chứng minh bàng quang đã “khỏe” hơn; với người đang tiểu gấp hoặc tiểu đêm, triệu chứng thậm chí có thể nặng thêm.
Nhiều nội dung sức khỏe lấy một đặc tính nhỏ của thực phẩm — lợi tiểu, chống viêm trong phòng thí nghiệm, thay đổi một chỉ số ngắn hạn — rồi phóng đại thành khả năng bảo vệ hoặc chữa lành cả một cơ quan. Khoảng cách từ “có một hoạt tính sinh học” đến “cải thiện kết cục bệnh tật ở con người” rất dài.
Còn một nghịch lý khác: thứ được quảng cáo là “tự nhiên nên lành” chưa chắc vô hại. Y học có riêng hướng dẫn về tổn thương gan do thuốc, thảo dược và thực phẩm bổ sung, bởi các sản phẩm này thực sự có thể gây độc tính, tương tác với thuốc hoặc làm việc truy tìm nguyên nhân tổn thương gan trở nên khó khăn hơn. (AASLD)
Vấn đề không nằm ở việc atiso, trà xanh, rau củ hay một món ăn nào đó hoàn toàn vô giá trị. Chúng có thể là một phần của chế độ ăn phù hợp. Sai lầm xuất hiện khi ta biến một thực phẩm thành câu trả lời cho một chẩn đoán chưa từng được xác lập.
Vì sao những lời khuyên này vẫn lan rộng?
Bởi chúng đáp ứng một nhu cầu tâm lý rất thật.
Con người không thích sự bất định. “Tôi đang tiểu đêm vì đâu?” là một câu hỏi khó, có thể cần theo dõi, xét nghiệm và đánh giá nhiều yếu tố. “Bàng quang yếu, uống thứ này” dễ chịu hơn nhiều. Nó cho ta một nguyên nhân có vẻ rõ ràng và một hành động ít tốn kém.
Mạng xã hội cũng ưa những câu có thể hiểu trong ba giây. Y khoa chân thật thường phải nói: còn tùy nguyên nhân, còn tùy giai đoạn, cần phân biệt trường hợp này với trường hợp kia. Sự thận trọng ấy nghe kém hấp dẫn hơn một lời hứa dứt khoát.
Nhưng cái giá của sự dứt khoát giả tạo là người bệnh có thể chăm chỉ uống một thứ gì đó trong nhiều tháng mà chưa từng biết huyết áp của mình, chưa xét nghiệm đường huyết, chưa kiểm tra nước tiểu, chưa đánh giá mức lọc cầu thận hoặc chưa tìm nguyên nhân của tiểu máu, tiểu khó hay vàng da.
Họ có cảm giác đang chăm sóc sức khỏe, trong khi vấn đề thật vẫn đứng yên.
Một lời khuyên có giá trị phải trả lời được điều gì?
Trước khi tin vào câu “món này tốt cho thận, gan hay bàng quang”, nên dừng lại ở vài câu hỏi:
Vấn đề cụ thể đang được nói tới là gì? Một triệu chứng, một bất thường xét nghiệm hay một bệnh đã được chẩn đoán?
Món ăn này nhằm thay đổi kết quả nào? Giảm triệu chứng, điều chỉnh thiếu hụt dinh dưỡng, làm chậm tiến triển bệnh hay chỉ tạo cảm giác dễ chịu?
Khuyến nghị này dành cho ai và có ngoại lệ nào? Có còn đúng khi người bệnh suy thận, xơ gan, tiểu đường, tăng kali máu, đang mang thai hoặc đang dùng nhiều thuốc?
Lời khuyên càng né tránh những câu hỏi ấy, ta càng nên thận trọng.
Thực phẩm có thể hỗ trợ sức khỏe. Một khẩu phần hợp lý, ít thực phẩm siêu chế biến, kiểm soát muối, duy trì cân nặng, vận động và hạn chế rượu có giá trị thật. Nhưng những điều đó tác động lên toàn bộ con người trong thời gian dài; chúng không phải những “viên thuốc bằng thức ăn” lần lượt sửa từng cơ quan.
Cơ thể ít khi cần ta tìm đúng một món ăn thần kỳ. Nó cần ta gọi đúng tên vấn đề, hiểu nguyên nhân, đo lường những gì có thể đo và thay đổi những thói quen đang âm thầm tạo ra bệnh.
Đôi khi bước đầu tiên để chăm sóc sức khỏe tốt hơn chỉ là ngừng hỏi: “Tôi nên ăn gì để bổ cơ quan này?”
Và bắt đầu hỏi: “Điều gì thật sự đang xảy ra trong cơ thể tôi?”
Tham vấn y khoa:
Nội dung bài viết được tham vấn và kiểm duyệt bởi ThS.BSNT.CK1 Trần Quốc Phong — Nhà sáng lập Saigon Medicine.
Bình luận (0)